جلوه های نوین از نغمه های کهن – بخش اول

فناوری های نوین در عصر حاضر هیچ گاه آگاهانه وارد کشور ما نشده اند، بلکه ابتدا خود را به ما تحمیل کردند تا اینکه پس از مدتی حیرانی، توانستیم آنها را به طور نسبتاً شایسته ای به خدمت بگیریم. برای نمونه می توان به پدیده رادیو اشاره کرد. وقتی آمد ابتدا صدای مرکز را به اقصی نقاط کشور برد. در نتیجه مردمان دور از پایتخت که سال ها گوش خود را تنها به نغمات محلی زینت داده بودند، با صداهای جدیدی مواجه شدند. رادیو رفته رفته حس نوازندگی و خوانندگی موسیقیدانان بومی را تحت تأثیر قرار داد و لحن موسیقی محلی تا حد بسیاری تغییر کرد. اما پس از ورود تدریجی مجریان موسیقی محلی به رادیو و همچنین کنجکاوی برخی موسیقیدانان شهری نسبت به نغمات محلی، موج دیگری ایجاد شد و آن استفاده از آهنگ های محلی در اجراهای موسیقی شهری بود. در این بین افرادی با پیش زمینه موسیقی محلی خود نیز وارد عرصه های موسیقی شهری شدند و قابلیت آن را پیدا کردند تا موسیقی زادگاه خود را به شیوه دیگری نیز عرضه کنند.

جریان وام گیری از موسیقی های بومی در سنت آهنگسازی و نوازندگی موسیقی های شهری کم کم به یک جریان قدرتمندی تبدیل شد تا جایی که بخش بزرگی از شهرت و اعتبار برخی موسیقیدانان شهری از طریق توجهشان به موسیقی بومی به دست آمد. تجربه های کوچک و بزرگ این دسته از آهنگسازان و نوازندگان، لحن و صدادهی جدیدی را وارد موسیقی معاصر ایران کرد که در چندین نوشتار برخی از آنها را باز گو می کنم. بدین منظور ابتدا به سراغ سرزمین فرهنگ ساز و پهناور خراسان می روم که در هزار سال اخیر یکی از مهم ترین کانون های پرورش موسیقی و موسیقیدان ایرانی بوده است.

مقام "الله" یکی از نغمات مشهور مجموعه الحان دوتار در شرق خراسان به مرکزیت تربت جام است. در نمونه ای که خواهید شنید، عبدا... سرور احمدی آن را با دوتار ساخت پنجه خودش اجرا کرده است. این آهنگ با ریتم هفت ضربی از نوع هراتی یا افغانی آغاز می شود و به فاصله کوتاهی به دو ضربی تبدیل می شود. مقام "الله" را بشنوید:

 مقام الله با اجرای دوتار عبدا... سرور احمدی

پرویز مشکاتیان آهنگساز و نوازنده سرشناس خراسانی، با تسلط کم نظیرش روی ساز سنتور و همچنین با بهره گیری از طبع روانش در آهنگسازی، جلوه بدیعی از مقام الله را به نمایشه گذاشته است. قطعه معروف "خزان" او با تغییرات قابل توجهی در ریتم و سرعت اجرا، کم وبیش ملودی مقام الله را به گوش می رساند، منتهی پرداخت آن به قدری فنی است که نعل به نعل اصل آهنگ نیست. چنین به نظر می رسد که مشکاتیان مقام الله را مستقیماً مورد استفاده قرار نداده بلکه این آهنگ در ذهن آگاه و ناخودآگاه وی لانه کرده و پس از پذیرش عناصر موسیقی دستگاهی، بر ساز سنتور فرود آمده است. برای مثال ملاحظه می کنیم  ریتم و سرعت اجرای خزان بسیار پر انرژی است. به ویژه آنکه بیژن کامکار با دف نوازی منحصر به فردش، او را همراهی می کند.

  قطعه خزان با آهنگسازی و اجرای پرویز مشکاتیان

این را هم باید اضافه کرد که بهره گیری از نغمات محلی در موسیقی های امروزی گاهی بسیار ابتدایی و گاهی خیلی حرفه ای و تکنیکی است. گاه آرایه ها و افزودنی های آهنگساز شهری به اصل نغمه، زیبایی دوچندان می دهد و گاه از زیبایی های آن می کاهد. می توان گفت آنان که جوهر موسیقی محلی را خوب دریافته اند، در این خصوص توفیق بیشتری دارند.