روايتي نو از موسيقي بختياري
روايتی نو از موسيقی بختياری
اين هم محصول يك سال بدو بدو در طبقات ساختمان مركز موسيقي وزارت ارشاد كه سرانجام مجوز دادند. اسماش را خود خواننده انتخاب كرده است. مرزنگ (Merzeng) در گويش بختياري معني مژه است. طرح جلد سليقه من نبود اما اشعار زيباي قدير عباسي – شاعر جوان بختياري - را با راهنمايي دوستي به نام فرشيد بزرگ نيا انتخاب كردم و آنچه را اكنون مي شنويد و يا بعداً خواهيد شنيد، محصول سر سوزن ذوق اينجانب است. البته از راهنمايي بزرگواراني چون علي اكبر شكارچي، محمدرضا درويشي و محمد علي كياني نژاد هم بهره بردهام. زنده ياد بهمن علائدين معروف به مسعود بختياري نيز كار را شنيد و خيلي خوشش آمد. ترانه تنگ بلور در اصل متعلق به ايشان است كه اول بار در سال ۱۳۵۱ خواند و سال گذشته با اجازه آن عزيز سفر كرده، براي سازهاي كرنا و دهل به همراه اركستر زهي بازآفريني كردم.
براي داخل جلد نوار متن مفصلي نوشته بودم كه با مقاومت ناشر روبرو شد. ما به زعم خود در پي اشاعه فرهنگ و بالا بردن معرفت موسيقايي بوديم و او در فكر جيب. حرف آخرشان اين بود كه حجم مطلب بالاست و نمي توانيم همهاش را چاپ كنيم، هزينه دارد. خلاصه نوشتهام قلع و قمع شد و نيمي از آن جاماند. جامانده ها را در اينجا مي توانيد بخوانيد.
در باره اثر
آهنگسازي و بازآفريني در شاخه موسيقي محلي ايران، همواره ظرافتي بيش از ديگر گونه هاي موسيقايي مي طلبد. چه اينكه اثر توليدي اگر از ويژگي هاي موسيقي مورد نظر خيلي دور باشد، در واقع موضوعيت خود را از دست مي دهد و اگر درست همانند آهنگهاي موجود در مجموعه آواهاي آن ناحيه باشد، مي توان گفت اتفاق خاصي نيفتاده و اثر جديدي متولد نشده است. مجموعه «مرزنگ» نيز با چنان ديدگاهي شكل گرفته كه نه اجراي نعل به نعل آهنگهاي بختياري باشد و نه با دخالت دادن عناصر ساير موسيقي ها، آنقدر از فضاي موسيقي بختياري دور شود كه ديگر نتوان آن را بختياري ناميد. با اين وجود هيچ يك از آهنگهاي مجموعه، شخصيتي همانند ندارند. برخي از آنها نسبت به جوهره موسيقي بختياري فاصله محسوسي دارند و برخي ديگر نزديكتر مي نمايند.
از سويي ديگر در مواجهه با موسيقي اقوام ايراني، گر چه به عناويني چون بختياري، كردي، تركي، لري، كرمانجي، گيلكي، مازندراني و غيره بر مي خوريم ولي در عمل ملاحظه مي كنيم كه چند گونگي در هر يك از اين موسيقي ها بسيار زياد است و براي مثال موسيقي يك منطقه كوچك بختياري نشين را نمي توان به موسيقي همه بختياري ها تعميم داد. به عبارتي نمي توان گفت موسيقي رايج در مسجد سليمان نماينده صددرصد موسيقي بختياري است و در مورد شهركرد و ايذه و لردگان و اليگودرز و غيره نيز همينطور. چرا كه اقوام بختياري ساكن در نقاط مختلف زاگرس در عين دارا بودن نغمات مشترك، هر يك بنا به ذائقه خود، نغمات ويژه اي هم دارند كه معمولاً در ديگر نقاط يا اصولاً كاربرد ندارند و يا خيلي كمتر مورد استفاده قرار مي گيرند. اين موضوع در خصوص واژگان و لهجه رايج نيز به درستي صادق است.
بنا بر گفته هاي پيشين، مجموعه «مرزنگ» نمي تواند نماينده موسيقي نقطه خاصي از مناطق بختياري نشين باشد. براي نمونه تصنيف «افتو» يك موسيقي تلفيقي از نوع درون فرهنگي منطقه زاگرس به حساب مي آيد. نغمه اصلي آن برگرفته از موسيقي رايج در غرب استان چهارمحال و بختياري است و ريتم اصلي آن كه با تنبك دنبال مي شود، ريتم هاي خاص استان لرستان را به ياد مي آورد. تكيه كلام «هاي» نيز ملهم از موسيقي آوازي كردستان است. در عين حال عناصر موسيقي دستگاهي ايران و موسيقي نوين ايراني متأثر از غرب نيز در اين تصنيف شنيده مي شود. ضمن آنكه پلي ريتميك يا چند وزني پاياني تصنيف، حال و هواي موسيقي سواحل جنوب را تداعي مي كند.
سازآرايي(اركستراسيون) مجموعه مرزنگ تفاوتي آشكار با آثار مشابه دارد. برخي قطعات به طور كامل با سازهاي ايراني شكل گرفته اند و سازآرايي برخي ديگر، تركيبي از سازهاي ايراني و غربي است كه در مجموع صدادهي(سونوريته) يكساني را به گوش نمي رسانند و به اصطلاح يكدست نيستند. اين موضوع به خاطر آن بوده است تا شيوه هاي مختلف بازآفريني نغمات محلي را در معرض قضاوت شنوندگان قرار دهيم، با علم به اينكه راه هاي ديگري هم براي اين منظور وجود دارد.
در تركيب سازهاي اين مجموعه از يك ساز كوبه اي جديد به نام «اودو ضربانگ» به صورت محدود استفاده شده است. اين ساز كه براي نخستين بار در ايران مورد استفاده قرار می گیرد، از ابداعات هنرمند گرامي بهنام ساماني عضو گروه پرآوازه «دستان» است كه با همكاري شركت «شلاك ورگ» آلمان به انجام رسيده است. اودو ضربانگ سازي تركيبي از چند ساز ملل مختلف جهان نظير تنبك ايراني، تمپوي عربي، كنجيره هندي و كوزه آفريقايي است كه در حال حاضر شخصيتي منحصر به فرد دارد و نمي توان گفت دقيقاً متعلق به كدام فرهنگ است. صداي اين ساز را در دو قطعه چوب بازي و افتو به روشني مي توانيد بشنويد.
اين هم نام نيك نوازندگان و خوانندگان
سه تار وصال عربزاده
عود بهنام معيريان
كمانچه مسلم عليپور
ويلن آلتو عمادرضا نكويي
ويلنسل مجيد اسماعيلي
ني داوود ورزيده
نوازندگان محلي
كرنا فرشاد مومن نژاد
دهل صفر مومن نژاد
ني چوپاني پيمان بزرگ نيا
فريبا اسدي
بيتا معيريان
آمن خادمي
مريم آهنگري
جمالدين صدر
پيمان بزرگ نيا
علي حافظي در تكنوازي ني و بهنام ساماني در نواختن دف، تنبك و اودو ضربانگ
صدابردار: رحمان ایدون میکس: بهنام معیریان
1- تنگ بلور
2- وك ولو
۳- افتو
5- چوب بازي
6- بي تك تخار
7- مرزنگ
8- ترنه
تا آنجا كه خبر دارم، سي دي و نوار آن در مناطق بختياري نشين پخش شده است ولي اگر دوستاني مايل به شنيدن كامل اثر بودند و احياناً در محل خود نيافتند، مي توانند به فروشگاه موسيقي سري بزنند و مرزنگ را خريداري نمايند.
هوشنگ سامانی